मार्क्सवाद 21 व्या शतकासाठी - अजित अभ्यंकर (221224)
शोषणमुक्त आनंदी समाज निर्माण व्हावा यासाठी कार्ल मार्क्स ने सम्यवादाची संकल्पना मांडली. यातून प्रेरणा घेऊन रशिया चीन क्युबा या ठिकाणी क्रांती झाली आणि सत्ता साम्यवादांच्या हातात आली. पण त्यांच्याकडून हा प्रयोग फसला, असं का झालं?
मार्क्सला अभिप्रेत असणारा समाज नेमका कोणता? साम्यवाद म्हणजे काय? भांडवलशाहीने कसं नुकसान केले? याची माहिती सदर पुस्तकात आहे.
( मार्क्सवाद समजायला इतका अवघड आहे की तो नेमका कळेपर्यंत वय व्हायचं.... मग क्रांती कधी करणार?)
💡श्रमिकाचा परात्म भाव
श्रमिकाचा परात्मभाव म्हणजे कामगाराच्या मनात स्वतःच्या कामाशी आणि त्याच्या परिणामांशी असलेली रक्त भावना, जिथे त्याला त्याचं काम स्वतःचं वाटत नाही. तो काम फक्त पैसे कमावण्यासाठी करतो, आणि त्याला त्या कामात आनंद, सर्जनशीलता किंवा स्वतःची ओळख मिळत नाही.
उदाहरण:
एका फॅक्टरीत काम करणाऱ्या रमेशला घेऊया.
काम आणि रमेशचे नाते:
रमेश रोज फॅक्टरीत मशीनवर काम करतो आणि शेकडो खेळणी बनवतो. पण त्याला कधीच वाटत नाही की ती खेळणी "त्याने" बनवली आहेत. ती खेळणी बाजारात विकली जातात, पण त्याला त्याचा आनंद किंवा समाधान मिळत नाही.
फक्त पगारासाठी काम:
रमेशला फक्त महिन्याचा पगार मिळतो. काम त्याच्यासाठी फक्त उपजीविकेचे साधन आहे. त्याला त्या कामात काही अर्थपूर्णता किंवा आनंद वाटत नाही.
निर्मितीवर हक्क नसणे:
रमेशने बनवलेल्या खेळण्यांवर त्याचा हक्क नाही. ती खेळणी मालक विकतो आणि नफा मिळवतो. रमेशला फक्त त्याच्या श्रमाचा कमी मोबदला मिळतो.
सर्जनशीलता हरवलेली:
रमेश फक्त मशीनचे बटण दाबतो. त्याला त्याच्या कौशल्याचा किंवा कल्पकतेचा उपयोग करता येत नाही.
सोप्या शब्दात:
श्रमिकाचा परात्मभाव म्हणजे कामगाराला असे वाटणे की तो फक्त एका यंत्राचा भाग आहे, जिथे त्याला स्वतःच्या कामात आनंद, ओळख किंवा स्वाभिमान वाटत नाही..( सौजन्य- चॅट जीपीटी )
💡 माणसाच्या तीन मूलभूत संबंधातील अमानुषीकरण- भांडवलशाहीमध्ये या तिन्ही संबंधांचे अमानुषीकरण होते.
1) माणूस आणि निसर्ग संबंध
अधिक फायद्यासाठी निसर्ग ओरबडला जातो.
उदा. छत्तीसगड मधील हसदेव चे जंगल अदानी ने घेतले.
2) माणूस आणि माणूस संबंध
दुसरी माणसे एक तर गुलाम किंवा आपल्या नफ्याची साधने किंवा वस्तुरूप होतात.
उदा. कॉर्पोरेट मध्ये काम करणारे असंघटित कर्मचारी
3) माणसाचा स्वतःशीच संबंध
माणूस स्वतःलाच दुरावतो त्यातून गुन्हेगारी ड्रग्स व्यसनाधीनता आत्महत्या सामूहिक हत्या यांचा प्रादुर्भाव होतो.
💡 कार्ल मार्क्स यांचा खाजगी मालमत्तेला विरोध होता का?
होय,कार्ल मार्क्स यांचा खाजगी मालमत्तेला विरोध होता, परंतु हा विरोध सामान्य लोकांच्या वैयक्तिक मालकीच्या गोष्टींविषयी (उदा. घरे, कपडे) नव्हता. त्यांचा विरोध उत्पादनाची साधने (means of production) जसे की जमीन, फॅक्टरी, मशिनरी, संसाधने, यांची खाजगी मालकी असण्याबाबत होता.
कारण:
मार्क्स यांच्या मते, खाजगी मालमत्ता ही भांडवलशाही व्यवस्थेचा पाया आहे आणि ती आर्थिक विषमतेचे मूळ कारण आहे.
1)श्रमिकांचे शोषण: उत्पादनाची साधने काही मोजक्या लोकांच्या (भांडवलदारांच्या) हातात असतात. हे भांडवलदार श्रमिकांचे श्रम विकत घेतात, पण त्यांच्या श्रमाने निर्माण झालेल्या उत्पादनाचा नफा स्वतःकडे ठेवतात.
2)आर्थिक विषमता: खाजगी मालमत्तेमुळे समाजात दोन वर्ग तयार होतात –
भांडवलदार वर्ग: ज्यांच्याकडे उत्पादनाची साधने आहेत.
कामगार वर्ग: ज्यांना केवळ श्रम विकण्याशिवाय पर्याय नसतो.
त्यामुळे संपत्तीची अधिकाधिक जमवाजमव भांडवलदार वर्गाकडे होते, तर कामगार वर्ग गरीब राहतो.
3)शोषण व संघर्ष: खाजगी मालमत्तेमुळे समाजात संघर्ष निर्माण होतो, कारण श्रमिकांना न्याय मिळत नाही.
मार्क्स यांचे समाधान:
मार्क्स यांच्या मते, खाजगी मालमत्ता संपवून उत्पादनाची साधने समाजाच्या ताब्यात (सामूहिक मालकीत) आणली पाहिजेत.
सामूहिक मालकी: उत्पादनाची साधने सर्व समाजासाठी समानपणे उपलब्ध असावीत.
श्रमाचा न्याय्य वाटा: प्रत्येकाला त्याच्या श्रमाच्या प्रमाणात फायदा मिळावा.
वर्गविहीन समाज: खाजगी मालमत्ता नष्ट झाल्यावर वर्गभेद नष्ट होतील, आणि सर्व लोक समान होतील.
महत्त्वाचे:
मार्क्स खाजगी मालकीच्या वैयक्तिक वस्तूंना विरोध करत नव्हते (उदा. तुमचे कपडे, घर), तर त्यांनी फक्त उत्पादनाची साधने काही मोजक्या लोकांच्या हातात असण्याच्या व्यवस्थेला विरोध केला.( सौजन्य- चॅट जीपीटी )
💡मुल्याचा श्रम सिद्धांत
कार्ल मार्क्सचा मूल्याचा श्रम सिद्धांत (Labor Theory of Value) म्हणतो की कोणत्याही वस्तूचे खरे मूल्य हे त्या वस्तूच्या उत्पादनासाठी लागलेल्या कामगारांच्या श्रमावर आधारित असते. उत्पादनाच्या प्रक्रियेत कामगार जो वेळ, मेहनत, आणि कौशल्य खर्च करतो, त्यावर वस्तूचे मूल्य ठरते.
सोप्या भाषेत:
मार्क्सच्या मते, कोणत्याही वस्तूचे खरे मूल्य म्हणजे सामाजिकदृष्ट्या आवश्यक श्रम वेळ (socially necessary labor time).
म्हणजे, त्या वस्तू तयार करण्यासाठी सरासरी परिस्थितीत कामगाराने खर्च केलेला वेळ.
उदाहरण:
तुम्ही विचार करा दोन उत्पादने:
चामड्याचे साधे जोडे
ब्रँडेड चामड्याचे हँडमेड जोडे
साध्या चामड्याचे जोडे तयार करण्यासाठी 5 कामगार 8 तास काम करतात.
ब्रँडेड हँडमेड जोडे तयार करण्यासाठी 5 कामगार 16 तास काम करतात, कारण त्यासाठी अधिक कौशल्य आणि वेळ लागतो.
सिद्धांतानुसार:
साध्या जोडे तयार करण्यासाठी कमी श्रम लागल्यामुळे त्यांचे मूल्य कमी असेल.
ब्रँडेड जोडे तयार करताना जास्त मेहनत आणि वेळ लागतो, त्यामुळे त्यांचे मूल्य जास्त असेल.
मार्क्सचा दृष्टीकोन:
मार्क्सने असेही सांगितले की:
कामगाराच्या श्रमातूनच मूल्य तयार होते, पण भांडवलदार (मालक) त्या श्रमाचे सर्व फायदे घेतो आणि कामगाराला फक्त वेतन देतो.
उरलेला नफा हा भांडवलदार ठेवतो, जो मार्क्सच्या मते, कामगारांच्या श्रमाच्या शोषणातून निर्माण होतो.
निष्कर्ष:
मार्क्सचा मूल्याचा श्रम सिद्धांत हा उत्पादनाच्या प्रक्रियेत कामगाराच्या श्रमाचे महत्त्व पटवून देतो. परंतु, तो भांडवलदार व्यवस्थेतील असमानता आणि शोषण देखील दाखवतो.(सौजन्य - चॅट जिपीटी )
टिप्पण्या
टिप्पणी पोस्ट करा