नाही लोकप्रिय तरी - बट्रॅण्ड रसेल

नाही लोकप्रिय तरी - बट्रॅण्ड रसेल (211024)

जन्माने ब्रिटिश असलेले मानवतावादी विचारवंत बट्रॅण्ड रसेल यांनी लिहिलेले Unpopular Essays निबंध करुणा गोखले यांनी अनुवाद केले आहेत,"नाही लोकप्रिय तरी "

आपल्या समजुती, आपले आचार-विचार सर्वश्रेष्ठ, आपली जात किंवा धर्म सर्वांत योग्य असे मानून ते इतरांवर लादण्याच्या प्रवृत्तीविरुद्ध रसेल जन्मभर लढले. त्यासाठी त्यांनी लेखणी हेच अस्त्र वापरले. 'Unpopular Essays' हे असेच एक अस्त्र होय.

स्वदेश, धर्म, भाषा, लिंग, वंश याचा वृथा अभिमान बाळगू नये, एकमेकांच सहअस्तित्व स्वीकारून शांतता, स्वातंत्र्य ही मूल्य जोपासली पाहिजेत. एका वैश्विक सरकारची स्थापना करून जगातील युद्ध थांबवली पाहिजेत. या विचाराच्या प्रचार प्रसारासाठी त्यांनी निबंध लिहिलेत त्याचं हे पुस्तक, समजायला काहीस कठीण म्हणूनच शीर्षक "Unpopular Essays " ठेवलं आहे.

काल्पनिक भीती निर्माण करून दुराग्रही, हट्टी, असुरक्षित माणसं हिंसेला प्रवृत्त केली जातात. हे थोपवलं पाहिजे. यामध्ये शिक्षकांची भूमिका निर्णायक आहे. शाळाबाह्य कामं, कारकूनी कामं यामुळे शिक्षक पिचून गेलेत. भोवताल आशादायी नाही.(तरी लढत राहायचं.)

💡प्रस्तावनेतून 

👉🏻स्वतःचे वय वाढू लागले, तसा स्वमत आग्रह आणि दूषित पूर्वग्रह यांमुळे आपण वैयक्तिक जीवनात स्वतःचे त्रास वाढवून घेतो हा अनुभवपण वाढू लागला. भाबडेपणा वागण्यात लोभस वाटू शकतो, परंतु जगाच्या आकलनातच भाबडेपणा ठेवला, की पुनश्च वैयक्तिक आणि सामाजिक प्रश्न गुंतागुंतीचे होऊन बसतात, हेपण प्रकर्षाने जाणवू लागले. थोडक्यात, विवेकाला पर्याय नाही आणि विवेक म्हणजे नक्की काय हे हरप्रकारची उदाहरणे देऊन समजावून सांगणारा रसेलइतका प्रभावी दुसरा माणूस नाही

वैचारिक स्पष्टता आणि निष्पक्ष चिकित्सा हे रसेल यांच्या साहित्याचे वैशिष्ट! व्यक्ती कितीही महनीय असली, तरी रसेल तिच्या मोठेपणाचे दडपण घेत नाहीत. तिच्या विचारांना तर्कसंगतीची कसोटी लावून त्यातील काय ग्राह्य आणि काय त्याज्य याची निर्भिड चर्चा ते करतातच. 'Unpopular Essays' मध्ये रसेल प्लेटो, अॅरिस्टॉट्रलपासून ते लेबनीझ, कांट, हेगेल, मार्क्स या सर्वांच्या विचारांमधील किंवा वर्तणुकीतील विसंगतीची चर्चा करतात. त्यामागील हेतू अर्थातच त्या व्यक्तीची अप्रतिष्ठा करणे हा नसून, विवेकवादाचा प्रसार हाच असतो.

👉🏻राज्यसंस्थांवर राज्यकर्ते राज्य करतात, तर जनमानसावर समजुती ! म्हणूनच रसेल आपल्या संग्रहात दोन प्रकारच्या समजुतींची खोलात जाऊन चर्चा करतात : मानवाजातीला उपकारक ठरलेल्या समजुती किंवा संकल्पना आणि मनुष्यजातीस घातक ठरलेल्या समजुती. पहिल्या प्रकारच्या समजुती बुद्धिप्रामाण्यवाद, प्रयोगनिष्ठता, उदारमतवाद यांच्याशी संबंधित किंवा मूलभूत भौतिकशास्त्रातील आहेत. घातक समजुती अंधविश्वास, दुराग्रह, मिथ्या अभिमान, वर्णवर्चस्वाची भावना, पाप, पुनर्जन्म, नरक इत्यादींशी निगडित आहेत.

👉🏻 हट्टाग्रहांना दूर कसे ठेवायचे याचेही अनेक साधे-सोपे मार्ग रसेल सुचवतात. त्यातील सर्वांत व्यवहार्य मार्ग म्हणजे विज्ञानाची कार्यपद्धती शिरोधार्य मानणे. विज्ञान कधीही कुठल्याही सिद्धांतास त्रिकालाबाधित सत्य समजून कवटाळून बसत नाही. त्या त्या परिस्थितीतील सर्वांत संभवनीय स्पष्टीकरण याच दृष्टिकोनातून त्यांकडे बघते. नव्या प्रयोगांमधून नवी निरीक्षणे समोर आली, तर आधीचे निष्कर्ष बदलण्याची तयारी ठेवते. विज्ञान वैज्ञानिकांची किंवा प्रचलित समजुतींची सत्ता मानत नाही. म्हणूनच विज्ञान नव्या विचारांचा गळा घोटत नाही.

याउलट धर्मशास्त्रांत सत्ता व्यक्तींची किंवा व्यक्तींनी बनवलेल्या नियमांची असते. कालांतराने अशा व्यक्तींचे देव तरी होतात किंवा सत्ताधारी तरी. मग त्यांनी केलेले नियम मोडणे हे पाप तरी समजले जाते, किंवा गुन्हा तरी. विज्ञान कोणालाही देव करत नाही, तरी ते नम्र व लवचीक असते. याउलट धर्मशास्त्रे उद्दाम व ताठर होतात.

सत्य हा अनेकदा सत्याचा आभास असतो. हा आभास कधी बुद्धया तयार केलेला असतो, तर कधी माणसाच्या आकलनशक्तीला पडलेल्या मर्यादांमुळे निर्माण होतो. या मर्यादांचे भान असणे, म्हणजे विवेक. असे भान माणसाला स्वमत-आग्रहांपासून परावृत्त करते; दुसऱ्याला आपल्यापेक्षा निराळे मत असण्याचा अधिकार आहे, हे मान्य करते. हाच झाला उदारमतवाद. आज जगाला या दोन्ही गुणांची नितांत गरज आहे, असे रसेल पोटतिडीकीने १९४० साली सांगत होते, कारण त्या वेळी जगाचा प्रवास पहिल्या महायुद्धाकडून दुसऱ्या महायुद्धाकडे सुरू होता.

_सिद्धेश्वर