Evolution (उत्क्रांती )
आपण कोण आहोत?
आपण इथे का आलोत?
जीवनाचा अर्थ काय आहे?
जीवनाचा उद्देश काय आहे?
वरील प्रश्नांची उत्तरे देताना प्रत्येक धर्माने देव या संकल्पनेचा आधार घेतला आहे.
देवाने विशिष्ट हेतू मनात ठेवून आपल्याला निर्माण केलेलं आहे असंच प्रत्येक धर्म सांगत आलाय. इतर प्राण्यांसारखा माणूस हा प्राणी नाही त्याच्या मध्ये आत्मा आहे, त्याला पुनर्जन्म आहे. असं धर्माच्या ठेकेदारांचे म्हणणं आहे.
धर्माने मांडलेल्या या संकल्पनेला Theory of evolution (उत्क्रांती वाद सिद्धांत )ने मोडीत काढलं. हजारो वर्षाची गतानुगतिक मानसिकता नाकारण्याचे धैर्य नसल्याने उत्क्रांतीवादाचा सिद्धांत अभ्यासक्रमातून काढणं सनातन्यांना योग्य वाटलं.
💡 उत्क्रांतीवादाच्या सिद्धांतामुळे देव आत्मा आणि पुनर्जन्म या संकल्पना धुळीस मिळतात. मनुष्य हा इतर प्राण्यांसारखा एक प्राणी आहे हे उत्क्रांतीवादाच्या सिद्धांताचे म्हणणं आहे.
💡 चार्ल्स डार्विन ने मांडलेली संकल्पना दोन भागात विभागली आहे.
1) theory of evolution
2) theory of natural selection
💡 if we found a Fossil human that was older than a Fossil dinosaur, however, this would be good evidence against the theory of evolution.
No such fossils have been found, however.
💡 पृथ्वीच आजचं वय साधारण साडेचारशे कोटी वर्ष आहे.
💡350 कोटी वर्षापूर्वी पहिली पेशी पृथ्वीवर अवतरली.
💡 37 कोटी वर्षांपूर्वी सरपटणारे प्राणी पृथ्वीवर उत्क्रांत होऊन आले.
💡माकड, वानर 35 कोटी वर्षांपूर्वी पृथ्वीवर उत्क्रांत होऊन आले.
💡 साधारण एक लाख वर्षांपूर्वी होमो सेपियन आफ्रिका खंडात उत्क्रांत झाले.
💡चिंपाझी आणि माणूस
माणसात असणारे 98% जीन्स चिंपांजी मध्ये सुद्धा आढळून आले आहेत. माणसात असणारे जीन्स केळी मध्ये सुद्धा आहेत पण फार नाहीत. हे सूचित करत की माणूस केळी पेक्षा चिंपाजी शी जास्त रिलेटेड आहे.
In other words, the common ancestor of humans and chimpanzees was more recent than the common ancestor of humans and bananas. All living things carry a record of the history of their descent in their genes.
Genes are like living fossils.
👉🏻evidence showing that life on earth has evolved gradually over millions of years.
💡Theory of natural selection
1. There is a population of things that make copies of themselves.
2. The copying process is not perfect.
3. The copying errors lead to differences in the ability of offspring to survive and make copies of themselves.
💡नैसर्गिक निवडीचा सिद्धांत
नैसर्गिक निवडीचा सिद्धांत (Theory of Natural Selection) हा चार्ल्स डार्विन यांचा उत्क्रांतीचा एक प्रमुख सिद्धांत आहे, जो “Survival of the Fittest” म्हणजेच योग्यतेचा टिकाव या तत्त्वावर आधारित आहे. डार्विनच्या मते, निसर्गात फक्त तेच जीव टिकून राहतात जे आपल्या पर्यावरणाशी जुळवून घेऊ शकतात आणि अनुकूल होतात. हे सिद्धांत समजून घेण्यासाठी खालील मुद्दे आणि सविस्तर उदाहरणे पाहू.
1. नैसर्गिक निवडीची मुख्य तत्त्वे:
i) भिन्नता (Variation):
प्रत्येक प्रजातीतील व्यक्तींमध्ये काही भिन्नता असते. उदाहरणार्थ, एका प्रजातीतील काही जिवांचे रंग गडद असतील तर काहींचे फिकट.
ii) उत्तरजीवितासाठी संघर्ष (Struggle for Existence):
संपत्ती (अन्न, जागा) मर्यादित असल्यामुळे प्रत्येक जिवाला जिवंत राहण्यासाठी संघर्ष करावा लागतो. सर्व जीव टिकू शकत नाहीत.
iii) योग्यता (Fitness):
जे जीव जास्त अनुकूल असतात (जसे की लपून राहू शकतात, वेगाने पळतात), त्यांना जगण्यासाठी जास्त संधी असते.
iv) उत्तरजीविता आणि प्रजनन (Survival and Reproduction):
योग्य जीव अधिक प्रमाणात प्रजनन करतात, त्यामुळे त्यांचे गुण पुढच्या पिढीला जातात.
v) हळूहळू बदल (Gradual Change):
समयासोबत, सतत अनुकूल गुण असलेले जीवच प्रजातीचे वर्चस्व निर्माण करतात, आणि अशा प्रकारे नवीन प्रजाती निर्माण होऊ शकते.
सविस्तर उदाहरण 1:
कीटकनाशक प्रतिरोधक किटक (Insecticide-Resistant Insects):
समजा, एका शेतात पिकांवर कीटकनाशक वापरले जाते. सुरुवातीला बहुतेक कीटक मरून जातात, पण काही कीटक असे असतात जे कीटकनाशकांना प्रतिरोधक असतात.
हे प्रतिरोधक कीटक जिवंत राहून पुन्हा प्रजनन करतात.
त्यांच्या संततीमध्ये प्रतिरोधकता ही गुणवत्ता पुढे जाते.
काही काळानंतर बहुतेक कीटक हे कीटकनाशक-प्रतिरोधक बनतात.
निसर्गाने त्या प्रतिरोधक गुणांना निवडले आहे, ज्यामुळे हे कीटक टिकले.
सविस्तर उदाहरण 2:
डार्विनचे गॅलापागोस बेटांवरील फिंच पक्षी:
डार्विनने गॅलापागोस बेटांवर पाहिलेल्या फिंच पक्ष्यांच्या वेगवेगळ्या प्रकारांचा अभ्यास केला. प्रत्येक बेटावर फिंच पक्ष्यांच्या चोचींच्या आकारात फरक होता, जो त्यांच्या खाद्याच्या प्रकारावर अवलंबून होता.
ज्या ठिकाणी कठीण बिया जास्त प्रमाणात होत्या, त्या ठिकाणी मजबूत व मोठ्या चोचीचे पक्षी जिवंत राहिले.
ज्या ठिकाणी फळे व कीटक उपलब्ध होते, तेथे लहान चोचीचे पक्षी जास्त टिकले.
खाद्याच्या उपलब्धतेनुसार पक्ष्यांच्या चोचींच्या आकारात हा बदल निसर्गाने निवडला.
थिअरी ऑफ नॅचरल सिलेक्शनचा निष्कर्ष:
नैसर्गिक निवड ही एक सतत चालणारी प्रक्रिया आहे.
ज्या जिवांमध्ये जास्त अनुकूल गुणधर्म असतात, तेच टिकतात आणि प्रजनन करतात.
यामुळेच उत्क्रांती (Evolution) घडून येते आणि नवीन प्रजातींचा विकास होतो.
डार्विनच्या सिद्धांताचा प्रभाव:
1)जैवविविधतेचे स्पष्टीकरण: विविध प्रजातींच्या निर्माणाचा वैज्ञानिक आधार.
2)आधुनिक जीवशास्त्र: उत्क्रांतीच्या अभ्यासाची एक महत्त्वाची शाखा.
3)मानवी उत्क्रांती: मानव कसा विकसित झाला, हे समजण्यासाठी उपयुक्त.
सरळ भाषेत संपूर्ण संकल्पना:
डार्विनच्या सिद्धांताचा अर्थ असा की, जीवांची प्रत्येक प्रजाती हळूहळू बदलत राहते. अनुकूल गुणधर्म असलेले जीव पुढच्या पिढीत आपले गुण पोहोचवतात, तर अननुकूल जीव नष्ट होतात. यालाच नैसर्गिक निवड म्हणतात.
💡Theory of evolution
उत्क्रांतीवादाचा सिद्धांत आपल्याला सांगतो की एका प्रजातीच रूपांतर दुसऱ्या प्रजाती मध्ये होतं. पण कसं?
Theory of natural selection (नैसर्गिक निवडीचा सिद्धांत ) एका प्रजातीचं रूपांतरण दुसऱ्या प्रजातीत कसं होतं हे दाखवून देतो.
Theory of evolution by natural selection आपल्याला दाखवून देतो की कोणत्याही बाह्य मदतीशिवाय प्रजातीचं रूपांतरण होतं.
💡घड्याळ आणि देव
सनातनी विचार - घड्याळ आहे म्हणजे ते बनवणारा कोणी तरी आहे. काच, काटे, डायल, आकडे, स्क्रू हे स्वतःच एकत्र येऊन तर घड्याळ तयार होणार नाही ना?
प्राणी आणि कलाकृती यामध्ये फरक आहे. घड्याळ ही एक कलाकृती आहे.
प्राण्यांमधील विविधतेने नटलेली complex संरचना पाहून इतकी सुसूत्रता कशी निर्माण झाली या विचाराने माणूस अचंबित व्हायचा. हे नक्की देवाने निर्माण केले असणार असा ग्रह माणसाने हजारो वर्षे बाळगला.
मग नैसर्गिक निवडीचा सिद्धांत आणि adaptations (अनुकूलन )यामुळे complex संरचने मागचे उत्तरं मिळाले आणि देवाची गरज संपली.
💡Cumulative natural selection (संचयी नैसर्गिक निवड)
ही संकल्पना जैवविविधतेच्या उत्क्रांती प्रक्रियेत महत्त्वाची भूमिका बजावते. याचा अर्थ असा आहे की एखाद्या जीवाच्या गुणधर्मांमध्ये लहान-लहान सकारात्मक बदल वेळोवेळी जमा होत जातात आणि ते त्या जीवाच्या वातावरणाशी जुळवून घेण्यास अधिक सक्षम होतात.
मुख्य वैशिष्ट्ये:
टप्प्याटप्प्याने बदल: प्रत्येक टप्प्यावर जे लाभदायक बदल होतात, ते पुढच्या पिढीत वारसाहक्काने जातात.
गुणधर्मांची सुधारणा: एकाच वेळी मोठ्या प्रमाणात बदल न होता, लहान सुधारणांचा संचय होतो.
आंतरकालीन निवड: जे जीव त्यांच्या बदलांसह अधिक चांगले जुळवून घेतात, त्यांचाच उत्क्रांतीमध्ये टिकाव लागतो.
उदाहरण:
एका पक्ष्याला लहान आणि कमजोर चोच असेल तर, वेळोवेळी होणाऱ्या छोट्या बदलांमुळे अधिक मजबूत आणि टोकदार चोच असलेल्या पक्ष्यांच्या संख्येत वाढ होईल, जेणेकरून ते अन्न चांगल्या प्रकारे मिळवू शकतील.
ही प्रक्रिया चार्ल्स डार्विनच्या नैसर्गिक निवडीच्या सिद्धांताचा मुख्य भाग आहे.
Adaptations (अनुकूलन )= many small steps
💡Adaptations (अनुकूलन )
अनुकूलन म्हणजे काय?
अनुकूलन म्हणजे जीवांमध्ये त्यांच्या पर्यावरणाशी जुळवून घेण्यासाठी होणारे शारीरिक, वर्तनात्मक किंवा जैविक बदल, जे त्यांना जिवंत राहण्यास आणि प्रजननास मदत करतात. चार्ल्स डार्विन यांच्या नैसर्गिक निवडीच्या सिद्धांताचा (Theory of Natural Selection) भाग म्हणून अनुकूलन हा एक महत्त्वाचा घटक आहे.
अनुकूलनाचे प्रकार:
1)शारीरिक अनुकूलन (Structural Adaptations):
शरीराच्या रचनेतील बदल.
उदाहरण: उंटाच्या पाठीवरील कूब पाण्याचा साठा ठेवतो, यामुळे उंट वाळवंटात राहू शकतो.
डार्विनच्या फिंच पक्ष्यांमध्ये चोचींच्या आकारात फरक अन्न प्रकाराशी सुसंगत होता.
2)वर्तनात्मक अनुकूलन (Behavioral Adaptations):
जिवांची वर्तन पद्धती ज्यामुळे त्यांना जिवंत राहायला मदत होते.
उदाहरण: काही पक्षी हिवाळ्यात उबदार प्रदेशात स्थलांतर करतात.
3)शारीरिक किंवा क्रियाशील अनुकूलन (Physiological Adaptations):
शरीराच्या आत होणाऱ्या रासायनिक प्रक्रियांचे बदल.
उदाहरण: सापांमध्ये विष तयार होणे, हे त्यांना शिकारीपासून संरक्षण देते आणि शिकार मारण्यासाठी मदत करते.
उदाहरणे उत्क्रांतीच्या अनुकूलनांची:
उष्ण प्रदेशातील प्राणी:
वाघ आणि सिंहांसारख्या प्राण्यांना गडद रंग व तीव्र दृष्टी अनुकूल झाली आहे, जी त्यांना शिकारीत मदत करते.
हिम प्रदेशातील प्राणी:
हिमवाघाचे जाड केस आणि मोठे पंजे बर्फावर चालण्यासाठी अनुकूल आहेत.
पाण्यात राहणारे प्राणी:
माशांना जलवाहनासाठी पर (fins) आणि गिल्स (gills) असल्यामुळे ते पाण्यात सहज श्वास घेऊ शकतात.
💡उत्क्रांती जर हळू हळू होतं असेल तर पक्षांचे पंख कसे निर्माण झाले? कारण अर्धे पंख विकसित होऊन पक्षी उडू कसे शकतील?
Biologist now think that feathers first evolved as a means of dispensing heat.
Later feathered animal found, quite by accident, that they could use them to break their fall when they fell out of a tree.
💡Genes
आपल्या शरीरामध्ये असणाऱ्या प्रत्येक पेशीमध्ये खूप सारे DNA असतात. DNA मध्ये adenine, cytosine, guanine, thymine हे चार घटक असतात.(A, C, G, T). हे चार घटक एका ओळीमध्ये असतात त्यांच्या क्रमानुसार विविध प्रोटीन तयार होतात. प्राणी, पशू, पक्षी, झाडें या प्रोटीन पासून तयार झाले आहेत.
या प्रोटीन पासूनच पेशी आणि शरीर तयार होतं.
👉🏻प्रजातींना वेगवेगळे शरीर असते कारण त्यांच्यामध्ये वेगवेगळे प्रोटीन असतात वा प्रोटीन ची व्यवस्था (sequence )वेगळी असते.
👉🏻 प्रत्येक प्राणी,पशुपक्षी, झाड यांच्या आयुष्याची सुरुवात एका पेशीपासून होते. त्या पेशीतून दुसरी पेशी निर्माण होते. ही साखळी सुरूच राहते.
मानवी शरीरात सुमारे ३७.२ ट्रिलियन पेशी (cells) असतात, परंतु हा आकडा वय, लिंग, आणि शरीराच्या आकारानुसार थोडा बदलू शकतो.
मानव माकडांपेक्षा वेगळा आहे कारण त्याच्याकडे वेगवेगळ्या प्रकारचे पेशी वेगवेगळ्या प्रकारे मांडलेले आहेत.
आणि मानवाकडे कडे वेगवेगळ्या प्रकारचे सेल असण्याचे कारण म्हणजे त्यांची जीन्स भिन्न आहेत.
माणूस आणि माकड यात फरक नक्कीच आहे. पण इतका नाही जितका माणूस आणि केळ यामध्ये आहे. थोडक्यात माणसाचे आणि माकडाचे बरेच गुणसूत्र समान आहेत. म्हणजे भूतकाळात जसे मागे जाऊ तसं माकड आणि आपले पूर्वज एक आहेत.
💡 Genes and Environment
Development is not determined by genes alone, but by a combination of genetic and environmental factors.
Genetic mutation म्हणजे जनुकीय बदल किंवा डिएनए (DNA) च्या रचनेतील बदल. जेव्हा एखाद्या जीवाच्या जनुकांमध्ये (genes) बदल होतो, तेव्हा त्याला म्युटेशन असे म्हणतात. या बदलांमुळे जीवाच्या शारीरिक, जैविक, किंवा आनुवंशिक गुणधर्मांमध्ये बदल होतो.
कारणे
प्राकृतिक कारणे: सूर्यप्रकाश, विकिरण, किंवा नैसर्गिक प्रक्रियेतील चुका.
कृत्रिम कारणे: रसायने, प्रदूषण किंवा मानवनिर्मित घटक.
परिणाम
सकारात्मक परिणाम: जीवाला उपयुक्त गुणधर्म मिळवून देतात (उदाहरणार्थ, उत्क्रांतीसाठी उपयुक्त बदल).
नकारात्मक परिणाम: आनुवंशिक आजार (जसे की कॅन्सर, सिकल सेल अॅनिमिया).
💡6.5 कोटीवर्षांपूर्वी एक लघुग्रह (asteroid )पृथ्वी वर आदळला आणि डायनासोर नष्ट झाले.
टिप्पण्या
टिप्पणी पोस्ट करा